Ji civîna Çewlîgê
»Ji civîna Çewlîgê
Panela bi sernavê Despêka Edebiyata Kirmanckî (Zazakî) û Ehmedê Xasî ku ji aliyê komeleya pêşdeçûna Çewlîgê (Bin-Der) hat organîze kirin li Çewlîgê çêbû û eleqeyeka mezin hat nîşandan. Panela ku bi qasî 120 kes tê de beşdar bûn li salona konferansê ya Otel Sarioglu li roja 12/4 2009 saet 14.00 dest pê kir û saet 16.00 temam bû. Di panela ku serekê desteya rêveberiya komeleya Bin-Derê Mistefa Karasu axaftina destpêkê kirî de zimanzan, lêkolîner û nivîskarê kurd yê navdar Mehemed Malmisanijî axaftina bi sernavê »Ji destpêkê heta îro edebiyata kirmanckî û Ehmedê Xasî«, nivîskar Mihyedîn Miyalanî axaftina bi sernavê »Berawirdkirina Mewlidên Kirmanckî (Zazakî)« pêşkêş kir, şaîr Mela Mehemedê Kavarî ji mewlida Ehmedê Xasî hin beş bi meqam xwendin û nivîskar Mehmûd Nêşiteyî jî moderatoriya panelê kir.

Serekê desteya rêveber ya komeleya Bin-Derê Mistefa Karasu di axaftina destpêkirina panelê de bi lehçeya kirmanckî, da zanîn ku bi lidarxistina çalakiyên wisa dê bajarê Çewlîgê ji layê kultur û hunerê ve pêş de here, herwisa, ev lehçeya kurdî ku ber bi helandinê ve diçe, dê zinde û geş bibe. Herwisa, da zanîn ku ew wekî komele gelek bextewar in ku çalakiyeka wisa li dar xistine. Panel ji serî heta dawiyê bi lehçeya kirmanckî (zazakî) çêbû.

Piştî ku moderatorê panelê nivîskar Mehmûd Nêşiteyî panelîst dan nas kirin û derbareyê mijara panelê agahî dan beşdaran, hingê zimanzan, lêkolîner û nivîskarê kurd yê navdar Mehemed Malmîsanijî dest bi axaftinê kir. Malmîsanijî pêşî derbareyê lehçeyên kurdî agahiyên giştî dan û axaftina xwe wisa dewam kir:

– “Ev lehçeya me li herêmên cihê bi navên cihê tê bi nav kirin. Wekî mînak, li herêma Diyarbekirê û qezayên wê û li herêma Çewlîgê û qezayên wê bi navê ‘kirdkî’ tê bi nav kirin. Li herêma Dêrsimê, li Erzingan, Sêwas û Gimgimê bi navê ‘kirmanckî’ tê bi nav kirin. Li navçeyên Çêrmûg, Sêwreg û Aldûşê bi navê ‘dimilî’ tê bi nav kirin. Li derdora Madenê jî bi navê ‘zazakî’ tê bi nav kirin. Lê em wekî grûb navê ‘kirmanckî’ tercîh dikin. Herçendî di nav herêman de hinek cihêtiyên devkî hebin lê ji aliyê taybetmendiyên zimanî ve eynî ye û yek ji 4 lehçeyên sereke yên zimanê kurdî ye. Lêbelê carînan bi şaşîtî tenê ji bo lehçeya kurmancî ‘kurdî’ tê gotin. Hingê, bi vî awayî, mîna ku ev lehçeya me zimanekî din be tê fêmkirin. Ev xelet e. Peyva ‘kurdî’ navê hevpar yê hemî lehçeyên kurdî ye.”

Zimanzan, lêkolîner û nivîskarê kurd yê navdar Mehemed Malmîsanijî di berdewama axaftina xwe de wisa got:

– “Ehmedê Xasî ku li gundê Hezana Licê hatiye dinyayê û demekê muftîtiya qezaya Licê jî kiriye, yekemîn nivîskarê vê lehçeya me ye. Berhema wî ya navdar Mewlidê Kirdî cara pêşî di sala 1899-ê de li Diyarbekirê li çapxaneya Lîtografyayê li çapê ketiye. Ev berhem di eynî demê de yekemîn berhema kurdî ye ku di çapxaneyeka modern de li çapê ketiye. Piştî vê berhemê muftiyê Sêwregê yê wê demê Osman Efendiyê Babijî jî mewlidek nivîsiye. Lê ev mewlid gelek di pey re, di sala 1933 de li Şamê ji aliyê Celadet Bedirxanî ve hatiye çap kirin. Ji ber polîtîkaya dewleta Tirkiyê ya înkarker, qedexeker û zordar ku demeka dirêj li ser ziman û hebûna kurdan dewam kir, lewre heta salên 1970-an ne bi lehçeya kurmancî û ne jî bi lehçeya kirmanckî (zazakî) berhemên nivîskî nehatine çap kirin. Lê piştî van salan pêşî li kovaran hêdî bi hêdî her du lehçe hatin nivîsîn û pêşdeçûnek çêbû. Roşinbîrên kurd ku ji ber tadaya dewletê reviyan derveyî welêt, dest bi xebata li ser zimên kir û bi vî awayî ji aliyê nivîsînê ve her du lehçeyên ku li Bakûr têne axaftin pêşde çûn. Wekî mînak, li dora 15 kurdên ku lehçeya kirmanckî diaxifin, di sala 1996-ê de, li Swêdê cara pêşî em kom bûn û me Grûba Xebate ya Vateyê ku li ser standardîzekirina vê lehçeyê dixebite damezrand. Di çarçeweya vê xebatê de heta îro me 17 kombûn çê kirin. Kombûna me ya herî dawîn li Diyarbekirê, di 8, 9, 10 û 11ê vê mehê de çêbû. Di her kombûnê de her carê me hinek pirsgirêkên zimanî yên vê lehçeyê munaqeşe kirin û me qaydeyên gramera wê tesbît kirin. Di vê çarçeweyê de heta niha me 32 hejmarên kovara Vateyê weşandin. Herwisa, me kitêbeka îmlayê, ango rastnivîsînê û ferhengek ku sê caran hatiye firehkirin û ji nuh de çap kirin û weşandin. Dîsa, ji aliyê Weşanxaneya Vateyî ku li Îstanbulê ye, ji destpêka xebata me heta niha 27 kitêbên kirmanckî çap bûne û gelek kitêb jî li ber çapê ne. Heta niha tevîhev li dora 170 kitêb di vê lehçeyê de weşiyane. Tabî, nisbet bi zimanên din, dibe ku ev xebat û hejmara van kitêban di dereceyeka komîk de be lê ger em polîtîkaya înkarker, qedexeker û zoradiyê, herwisa, îmkanên me yên kesane û kêm bidin ber çav, ji bo me ev dibe serketinek. Em hêvîdar in ku gelê me û bi taybet ciwanên me di axaftina xwe ya rojane de vê lehçeyê bi kar bînin û xebatên nivîskî bişopînin.”

Piştî ku şaîr Mela Mehemedê Kavarî ji Mewlida Kirdî çend beyt bi meqam xwendin, îcar nivîskarê çewligî Mihyedînê Miyalanî berhema navdar ya Ehmedê Xasî ji gelek aliyan ve bi dorfirehî analîz kir û bi mewlidên din ku bi vê lehçeyê weşiyane danberheviyekê çêkir.

Nivîskar û lêkolînerê çewlîgî Mihyedîn Miyalanî pêşî derbareyê berhema Ehmedê Xasî ku yekemîn berhema nivîskî ya lehçeya kirmanckî (zazakî) ye, bi dorfirehî agahî dan. Mihyedînê Miyalanî paşê wisa dewam kir:

– “Tê dîtin ku Ehmedê Xasî di nav hewldaneka mezin de bûye da ku dewlemendiya vê lehçeya kurdî ya ku herî dereng hatiye nivîsîn îsbat bike. Wekî mînak, mewlida kurmancî ku beriya wî hatiye nivîsîn, herwisa, di mewlida tirkî de jî, navê beşan bi erebî ne. Lê di berhema Ehmedê Xasî de navê beşan û wateya bîsmîllayê bi kirmanckî (zazakî) ne. Li gorî wê demê ev cihêtiyeka mezin e. Ji layê din, di Xasî de hem îlm heye hem îrfan heye. Xasî, xwediyê zanîneka kûr a îlmê şîîrê ye jî. Wî ziman gelek bi hêsanî û bi hostatî bi kar aniye. Di şahesera xwe de sembol ewçend bi kûrahî û hostatî xebitandine ku meriv bê hemdê xwe heyran dimîne. Wekî mînak, Xasî sembola qelemê gelek hostayane bi kar aniye. Di berhema wî ya mezin de pêşî Xwedê bi qelemê re diaxife. Tiştên ku dê bixuliqîne yek bi yek bi qelemê dide nivîsîn. Li vir, Xasî hewl dide xwe da ku hêz û qedrê qelemê bi me bide zanîn. Heta niha di vê lehçeya me de gelek mewlid hatine nivîsîn. Hema bibêjin ku hemiyan îlhama xwe ji Xasî girtine û ketine bin bandora wî. Lêbelê tu yek ji wan negihaye Xasî. Bandora wan lokal maye. Lê berhema Xasî, nav û dengê Xasî, di gel polîtîkaya ewqas înkarker, qedexekar û asîmîlkasyonîst, dîsa jî, li her derê belav bûye. Ev jî mezinahiya Xasî nîşan dide.”

Piştî axaftina nivîskar Mihyedîn Miyalanî Mela Mehemedê Kavarî dîsa ji mewlida Xasî û ji mewlida Osman Efendiyê Babijî çend beytên din xwendin. Paşê hinde beşdaran pirsên xwe ji zimanzan û lêkolîner Mehemed Malmîsanijî kirin û şîroveyên xwe pêşkêş kirin. Piştî bersivên berfireh ku Malmîsanijî dan panel bi dawî bû.

Roja berê, ango roja 11-ê mehê Grûba Xebate ya Vateyî kombûna xwe ya 17-yê li Diyarbekirê temam kiribû û di dawiya kombûnê de daxuyaniyek dabû çapemeniyê. Ji ber ku TRT-6 di weşana kirmanckî de hinek herfên ku alfabeya kurdî de nîn in bi kar tîne, TRT-6ê îqaz kiribû û xwestibû ku rayagiştî di vî war de hîşyar be.


--------------------------------------------------------
Roşan Lezgîn  - rlezgin@hotmail.com
Weşandin:    2009-04-14   929 caran hat dîtin

    Vê nivîsê çap bike!
--------------------------------------------------------


----------------------------------------------------------------